Jakie kompetencje powinni posiadać pracownicy wykonujący prace w strefach zagrożenia wybuchem ATEX? To pytanie powinien zadać sobie każdy kierownik produkcji, szef utrzymania ruchu, inspektor BHP czy pracodawca odpowiedzialny za bezpieczeństwo w zakładzie przemysłowym. W wielu przedsiębiorstwach ogromną uwagę poświęca się zabezpieczeniom technicznym, urządzeniom w wykonaniu przeciwwybuchowym i procedurom, a jednocześnie zapomina się o najważniejszym elemencie całego systemu bezpieczeństwa – człowieku. Tymczasem nawet najlepsze zabezpieczenia nie zagwarantują bezpieczeństwa, jeśli osoby wykonujące prace w strefach zagrożenia wybuchem nie rozumieją zagrożeń i nie wiedzą, jak postępować z urządzeniami Ex.

Z artykułu dowiesz się jakie kompetencje powinni posiadać projektanci instalacji elektrycznych, pracownicy wykonujący prace w strefach Ex oraz osoby odpowiedzialne za kontrole i przeglądy urządzeń przeciwwybuchowych. Pokażę również, dlaczego odpowiednie szkolenia ATEX są nie tylko wymogiem prawnym, ale przede wszystkim skutecznym sposobem ograniczania ryzyka wybuchu.

Dlaczego kompetencje pracowników są tak ważne w strefach zagrożenia wybuchem?

Moje doświadczenie z audytów ATEX, analiz zagrożeń oraz szkoleń prowadzi do jednego wniosku. Większość problemów z bezpieczeństwem przeciwwybuchowym nie wynika z wad sprzętu, urządzenia rzadko zawodzą same z siebie. Główną przyczyną są błędy popełniane przy doborze, eksploatacji lub konserwacji. W strefach zagrożenia wybuchem jeden mały błąd może doprowadzić do bardzo poważnych konsekwencji, np.:

  • zastosowania niewłaściwego urządzenia w danej strefie Ex,
  • uszkodzenia elementów odpowiedzialnych za ochronę przeciwwybuchową,
  • niewłaściwego montażu,
  • wykonywania prac bez wymaganych zezwoleń,
  • pominięcia obowiązkowych przeglądów.

Urządzenie oznaczone symbolem Ex nie jest bezpieczne bezwarunkowo. Jego bezpieczeństwo zależy od tego, czy zostało poprawnie dobrane, zamontowane, użytkowane oraz utrzymywane w odpowiednim stanie technicznym. W praktyce bardzo często spotykam się z sytuacjami, w których pracownicy nie są świadomi, że jedna niewłaściwie dobrana część zamienna, uszkodzona uszczelka czy nieodpowiedni wpust kablowy mogą spowodować utratę właściwości przeciwwybuchowych urządzenia.

Obowiązek szkolenia pracowników wynika z przepisów

Zapewnienie odpowiednich kompetencji pracowników nie jest wyłącznie dobrą praktyką. Jest również obowiązkiem pracodawcy wynikającym z przepisów prawa.

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej, pracodawca powinien zapewnić osobom pracującym w miejscach, w których istnieje możliwość wystąpienia atmosfery wybuchowej, odpowiednie szkolenie dotyczące ochrony przed wybuchem.

W praktyce oznacza to konieczność:

  • identyfikacji grup pracowników wykonujących prace w strefach Ex,
  • określenia wymaganych kompetencji,
  • prowadzenia szkoleń dostosowanych do zakresu obowiązków,
  • okresowego odświeżania wiedzy.

Warto pamiętać, że zakres potrzebnej wiedzy nie jest taki sam dla wszystkich. Innych kompetencji potrzebuje operator instalacji, innych elektryk utrzymania ruchu, a jeszcze innych osoba wykonująca okresowe kontrole urządzeń przeciwwybuchowych.

Jakie kompetencje powinien posiadać projektant instalacji elektrycznych w strefach Ex?

Projektant jest jedną z najważniejszych osób w całym procesie zapewnienia bezpieczeństwa przeciwwybuchowego. To na etapie projektu podejmowane są decyzje, które później wpływają na bezpieczeństwo ludzi i majątku przez wiele lat eksploatacji instalacji.

Osoba projektująca instalacje elektryczne w strefach zagrożenia wybuchem powinna posiadać:

  • szczegółową wiedzę dotyczącą ochrony przeciwwybuchowej,
  • znajomość rodzajów budowy przeciwwybuchowej urządzeń,
  • znajomość oznakowania Ex,
  • wiedzę dotyczącą grup wybuchowości i klas temperaturowych,
  • umiejętność interpretowania certyfikatów urządzeń,
  • znajomość wymagań normy PN-EN 60079-14,
  • wiedzę dotyczącą klasyfikacji stref zagrożonych wybuchem,
  • znajomość wymagań związanych z późniejszą kontrolą i konserwacją urządzeń.

Projektant powinien również rozumieć praktyczne aspekty montażu urządzeń. Dobra dokumentacja projektowa powinna uwzględniać nie tylko zgodność z wymaganiami norm, ale również późniejszą eksploatację instalacji.

Warto pamiętać, że błędy projektowe czasem ujawniają się dopiero podczas rozruchu lub eksploatacji instalacji. Wtedy ich usunięcie bywa wielokrotnie droższe niż na etapie projektu.

Jaką wiedzę powinien posiadać pracownik wykonujący prace w strefie zagrożenia wybuchem?

Pracownik wykonujący prace w strefie Ex nie musi znać wszystkich wymagań norm technicznych. Musi jednak posiadać odpowiednią świadomość zagrożeń.

Podstawowy zakres wiedzy powinien obejmować:

Zrozumienie zagrożenia wybuchem

Pracownik powinien wiedzieć:

  • jakie substancje stwarzają zagrożenie wybuchem w obszarze, w którym wykonuje prace,
  • gdzie występują strefy Ex w zakładzie,
  • które procesy technologiczne zwiększają poziom ryzyka,
  • jakie są najczęstsze źródła zapłonu, które mogą wystąpić na jego stanowisku pracy lub które sam może generować podczas wykonywania swoich czynności.

Znajomość oznakowania urządzeń Ex

W praktyce często okazuje się, że pracownicy widzą oznaczenia Ex na urządzeniach, ale nie potrafią ich interpretować.

Tymczasem powinni oni rozumieć:

  • czym jest oznaczenie Ex,
  • czym różnią się poszczególne rodzaje budowy przeciwwybuchowej,
  • jakie są ograniczenia stosowania urządzeń w poszczególnych strefach.

Znajomość zasad bezpiecznej pracy

Pracownik powinien wiedzieć:

  • kiedy wymagane jest zezwolenie na pracę,
  • jakie narzędzia mogą być stosowane w strefach Ex,
  • jak reagować na nieszczelności i awarie,
  • jakie działania mogą prowadzić do powstania źródeł zapłonu.

Świadomość utraty właściwości przeciwwybuchowych

Jest powinien być jeden z najważniejszych elementów szkolenia.

Pracownik powinien rozumieć, że:

  • uszkodzenie obudowy Ex d może znacząco obniżyć poziom bezpieczeństwa,
  • brakujące śruby lub uszczelki nie są drobną usterką,
  • nieautoryzowane modyfikacje urządzeń są niedopuszczalne,
  • nieprawidłowa konserwacja może stworzyć źródło zapłonu.

To właśnie ten obszar najczęściej decyduje o tym, czy szkolenie jest praktyczne i przydatne podczas codziennej pracy.

Jakie kompetencje powinny posiadać osoby wykonujące przeglądy urządzeń Ex?

Pracownicy odpowiedzialni za kontrole i konserwację urządzeń w wykonaniu przeciwwybuchowym muszą posiadać znacznie szerszą wiedzę niż osoby wykonujące prace w strefach Ex.

Ich zadaniem jest wykrywanie nieprawidłowości zanim doprowadzą one do:

  • utraty właściwości przeciwwybuchowych,
  • uszkodzenia urządzenia,
  • powstania źródła zapłonu,
  • awarii instalacji.

Inspektor wykonujący przegląd powinien posiadać wiedzę dotyczącą:

  • klasyfikacji stref zagrożonych wybuchem,
  • poziomów zabezpieczenia EPL,
  • wymagań normy PN-EN 60079-17,
  • wymagań montażowych określonych w PN-EN 60079-14,
  • zasad wykonywania kontroli wzrokowych,
  • zasad wykonywania kontroli z bliska,
  • zasad wykonywania kontroli szczegółowych.

Powinien również umieć ocenić:

  • stan techniczny urządzenia,
  • zgodność urządzenia z dokumentacją i certyfikatem,
  • poprawność oznakowania,
  • stan dławików, uszczelnień i połączeń,
  • poprawność uziemień i połączeń wyrównawczych.

Bardzo ważne jest również zrozumienie, że kompetencje powinny być dostosowane do rodzaju kontrolowanych urządzeń. Osoba posiadająca doświadczenie wyłącznie z urządzeniami Ex i niekoniecznie będzie posiadała odpowiednie kwalifikacje do oceny urządzeń Ex d czy Ex e.

Jak powinno wyglądać skuteczne szkolenie ATEX?

Niestety nadal zdarzają się szkolenia ograniczające się do omówienia przepisów prawnych i podstawowych definicji.

Z mojego doświadczenia wynika, że skuteczne szkolenie powinno być powiązane z rzeczywistymi zagrożeniami występującymi w konkretnym zakładzie.

Program szkolenia powinien obejmować między innymi:

  • charakterystykę substancji występujących w zakładzie,
  • klasyfikację stref zagrożonych wybuchem,
  • występujące na stanowiskach pracy źródła zapłonu,
  • zasady doboru urządzeń Ex,
  • oznakowanie urządzeń przeciwwybuchowych,
  • praktyczne przykłady błędów eksploatacyjnych,
  • zasady przeglądów i konserwacji,
  • procedury prowadzenia prac niebezpiecznych,
  • wymagania wynikające z przyjętego w zakładzie dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW).

Największą wartość dla uczestników mają szkolenia pokazujące rzeczywiste przykłady błędów spotykanych w przemyśle oraz ich konsekwencje dla bezpieczeństwa instalacji.

Kompetencje pracowników firm zewnętrznych – często pomijany obszar ryzyka

W wielu zakładach znaczącą część prac wykonują firmy zewnętrzne prowadzące remonty, modernizacje lub realizujące inwestycje. Właściciele zakładów często koncentrują się na szkoleniach własnej załogi, zapominając o wykonawcach.

Tymczasem osoby realizujące prace remontowe powinny posiadać kompetencje adekwatne do wykonywanych czynności. Warto wymagać ich potwierdzenia już na etapie zapytań ofertowych, umów lub procedur dopuszczenia wykonawców do pracy.

Brak odpowiedniego przygotowania podwykonawców jest jedną z częstszych przyczyn powstawania niezgodności w obszarze bezpieczeństwa przeciwwybuchowego.

Podsumowanie

Kompetencje pracowników wykonujących prace w strefach zagrożenia wybuchem są jednym z najważniejszych elementów systemu bezpieczeństwa ATEX. Nawet najlepiej zaprojektowane instalacje i najwyższej jakości urządzenia Ex nie zapewnią odpowiedniego poziomu ochrony, jeśli osoby odpowiedzialne za ich dobór, eksploatację lub kontrolę nie posiadają odpowiedniej wiedzy.

Dlatego szkolenia ATEX należy traktować nie jako obowiązek administracyjny, ale jako inwestycję w bezpieczeństwo ludzi, ciągłość produkcji i ochronę majątku przedsiębiorstwa.

Jeżeli chcesz sprawdzić poziom kompetencji pracowników w swoim zakładzie lub przygotować program szkolenia dopasowany do rzeczywistych zagrożeń występujących na terenie obiektu, zapraszam! Pomogę określić wymagany zakres wiedzy dla poszczególnych grup pracowników oraz przygotować szkolenie odpowiadające specyfice Twojej instalacji.